Llusernau, cerddoriaeth a pherfformiad cyntaf arbennig o ffilm yn dod â chymunedau at ei gilydd i ddathlu un o dirnodau Treftadaeth y Byd mwyaf hynod Cymru.
Cafodd cyffiniau godidog Castell y Waun eu goleuo mewn modd ysblennydd ddydd Gwener 16 Hydref wrth i gymunedau lleol, teuluoedd ac ymwelwyr ddod ynghyd i ddathlu Traphont Ddŵr y Waun yn 225 oed.
Daeth y dathliad cymunedol rhad ac am ddim, a werthodd allan, â cherddoriaeth, treftadaeth, ffilm a chreadigrwydd at ei gilydd, gan nodi penllanw rhaglen weithgareddau flwyddyn o hyd i gydnabod y cyflawniad peirianegol rhyfeddol hwn a’i bwysigrwydd parhaol i gymunedau ar y ddwy ochr i’r ffin rhwng Cymru a Lloegr.
Roedd y noson yn cynnwys perfformiadau gan gôr meibion enwog y Fron, première ffilm pen-blwydd a gomisiynwyd yn arbennig gan gwmni cynhyrchu lleol Follow Films, a gorymdaith lusernau ysblennydd yn cynnwys creadigaethau a wnaed gan blant ysgol lleol a chyfranogwyr cymunedol.

Yn erbyn cefndir dramatig Castell y Waun, wedi’i oleuo mewn goleuadau glas ar gyfer yr achlysur, mwynhaodd teuluoedd ddathliad cofiadwy o dreftadaeth yr ardal a gydnabyddir yn rhyngwladol.
Roedd y digwyddiad hefyd yn cynnwys arddangosfa o brosiectau cymunedol a gweithgareddau ysgolion, tra bod Maer Wrecsam, y Cynghorydd Jeremy Kent, wedi ymuno â phartneriaid a chefnogwyr ar gyfer seremoni arbennig i dorri cacen ben-blwydd, gyda chacen a grëwyd ac a roddwyd yn hael gan Chris a’r tîm yng Nghaffi Wylfa.
Dathlu 225 mlynedd o ragoriaeth beirianegol
Wedi’i chwblhau ym 1801, roedd Traphont Ddŵr y Waun yn un o gyflawniadau peirianegol mwyaf uchelgeisiol ei chyfnod.
Wedi’i chynllunio gan y peirianwyr arloesol William Jessop a Thomas Telford, mae’r draphont ddŵr yn sefyll tua 70 troedfedd uwchlaw Dyffryn Ceiriog ac yn ymestyn dros 700 troedfedd dros y ffin rhwng Cymru a Lloegr.
Heddiw, mae’n rhan o Safle Treftadaeth y Byd UNESCO 11 milltir o hyd Traphont Ddŵr a Chamlas Pontcysyllte, gan ddenu ymwelwyr o bob cwr o’r byd gan barhau i fod yn symbol pwysig o dreftadaeth ddiwydiannol yr ardal.
Mae’r pen-blwydd yn 225 oed yn cael ei ddathlu gydol 2026 gyda chyfres o weithgareddau cymunedol, gan gynnwys dathliadau ar ochr y gamlas, marchnad arnofiol, arddangosfeydd treftadaeth, gweithdai ysgolion a phrosiectau creadigol.

Uchafbwynt arbennig oedd cyfranogiad disgyblion o ysgolion cynradd Pentre, y Waun a Weston Rhyn, sydd wedi archwilio hanes y draphont ddŵr drwy weithgareddau addysgol, creu modelau a gweithdai llusernau.
Helpodd eu creadigaethau goleuedig i ddod â’r dathliadau pen-blwydd i ben yn gofiadwy yng Nghastell y Waun.
Dywedodd David Morgan, Rheolwr Datblygu yn Glandŵr Cymru – yr Ymddiriedolaeth Camlesi ac Afonydd yng Nghymru:
“Mae Traphont Ddŵr y Waun yn enghraifft anhygoel o arloesi peirianegol, ond yr hyn sy’n ei gwneud yn wirioneddol arbennig yw’r cysylltiad sy’n parhau o hyd gyda chymunedau lleol 225 mlynedd wedi iddi agor gyntaf.
“Gydol y flwyddyn ben-blwydd hon, rydym wedi gweld brwdfrydedd aruthrol gan ysgolion, gwirfoddolwyr, trigolion a sefydliadau partner, i gyd yn dod ynghyd i ddathlu a dysgu mwy am y tirnod rhyfeddol hwn.
“Roedd y dathliadau yng Nghastell y Waun yn benllanw gwych i’r gwaith hwnnw. Roedd gweld yr orymdaith lusernau, cyfranogiad pobl ifanc a’r balchder sydd gan gymunedau lleol yn eu treftadaeth yn hynod werth chweil.
“Rydym yn gobeithio y bydd y ffilm pen-blwydd yn helpu i rannu stori Traphont Ddŵr y Waun gyda chynulleidfaoedd newydd ac yn ysbrydoli cenedlaethau’r dyfodol i werthfawrogi a diogelu ein dyfrffyrdd hanesyddol.”
Lleoliad arbennig gyda’i le ei hun mewn hanestory
Bu Castell y Waun yn lleoliad arbennig o addas ar gyfer y dathliadau pen-blwydd, ar ôl chwarae rhan annisgwyl yn natblygiad gwreiddiol y draphont ddŵr.
Wrth gynllunio’r gamlas yn y 1790au, gwrthwynebwyd cynnig cychwynnol i adeiladu arglawdd mawr ar draws Dyffryn Ceiriog gan berchennog Castell y Waun, a oedd yn pryderu am ei effaith ar y dirwedd gyfagos.
Fe wnaethon nhw hyrwyddo dyluniad traphont ddŵr mwy uchelgeisiol sy’n parhau i fod yn un o dirnodau mwyaf adnabyddus yr ardal heddiw.
Dywedodd Lizzie Champion, Rheolwr Cyffredinol yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghastell y Waun:
“Roedd yn fraint wirioneddol croesawu cymaint o bobl i Gastell y Waun ar gyfer y dathliad gwych hwn.
“Mae Castell y Waun a’r draphont ddŵr yn rhannu hanes diddorol, felly roedd yn teimlo’n arbennig o briodol dod â phawb at ei gilydd yma i nodi pen-blwydd mor bwysig.
“Roedd yr orymdaith lusernau yn foment wirioneddol arbennig, yn enwedig gweld creadigrwydd a brwdfrydedd plant ysgol a theuluoedd lleol yn erbyn cefndir y castell.
“Mae digwyddiadau fel hyn yn dangos sut y gall ein mannau hanesyddol barhau i ddod â chymunedau at ei gilydd, gan greu atgofion newydd wrth ddathlu’r straeon a’r dreftadaeth sy’n eu gwneud mor arwyddocaol.”
Arddangos diwylliant, treftadaeth a chymunedau Wrecsam
Tynnodd y digwyddiad sylw hefyd at hyder ac uchelgais cynyddol Sir Wrecsam wrth iddi symud ymlaen â’i chais i ddod yn Ddinas Diwylliant y DU 2029.
O’i Safle Treftadaeth y Byd a gydnabyddir yn rhyngwladol a’i thirnodau hanesyddol i’w chymunedau creadigol, ei cherddoriaeth a’i thraddodiadau, mae gan Wrecsam gyfoeth o straeon diwylliannol i’w rhannu.
Dangosodd dathliadau Traphont Ddŵr y Waun sut y gall treftadaeth gynnig llwyfan i gyfranogiad cymunedol, creadigrwydd a chydweithio, gan ddod â gwahanol genedlaethau a sefydliadau ynghyd i ddathlu ymdeimlad cyffredin o le.
Dywedodd y Cynghorydd Frank Hemmings, sy’n cynrychioli Gogledd y Waun:
“Mae hwn wedi bod yn ddathliad gwych i’r Waun a’r gymuned ehangach, ac yn rhywbeth y gallwn ni i gyd deimlo’n hynod falch ohono.
“Mae Traphont Ddŵr y Waun wedi bod yn rhan o’n tirwedd ers 225 mlynedd, ond yn bwysicach fyth, mae’n rhan o’n hunaniaeth. Mae cenedlaethau o deuluoedd lleol wedi tyfu i fyny gyda’r tirnod rhyfeddol hwn ar garreg eu drws.
“Mae gweld ein hysgolion, gwirfoddolwyr, busnesau a sefydliadau cymunedol lleol yn chwarae rôl mor bwysig yn y dathliadau wedi bod yn wych.
“Wrth i Wrecsam edrych ymlaen at ei chais Dinas Diwylliant y DU 2029, mae digwyddiadau fel hyn yn dangos yn union beth sydd gennym i’w gynnig. Mae gennym dreftadaeth anhygoel, cymunedau gwych a’r creadigrwydd a’r uchelgais i ddod â phobl at ei gilydd ar gyfer achlysuron gwirioneddol gofiadwy.
“Hoffwn ddiolch i bawb sydd wedi gweithio mor galed i wneud y flwyddyn ben-blwydd hon yn gymaint o lwyddiant.”
Gweithio gyda’n gilydd i arddangos Sir Wrecsam ar ei gorau
Mae’r dathliadau pen-blwydd hefyd wedi dangos pwysigrwydd partneriaethau cryf wrth ddatblygu a hyrwyddo Sir Wrecsam fel cyrchfan i ymwelwyr.
Trwy Bartneriaeth Twristiaeth Dyma Wrecsam, mae busnesau lleol, atyniadau, cyrff cyhoeddus a sefydliadau cymunedol yn cydweithio fwyfwy i ddathlu hunaniaeth unigryw’r sir, datblygu profiadau ymwelwyr a hyrwyddo mwy o resymau dros ddarganfod Wrecsam.
Mae rhaglen lwyddiannus Traphont Ddŵr y Waun 225 yn enghraifft arall o sut y gall cydweithio ddod â threftadaeth yn fyw, cefnogi cymunedau lleol a chreu profiadau newydd cymhellol i drigolion ac ymwelwyr fel ei gilydd.
Gwyliwch ffilm swyddogol dathliad Traphont Ddŵr y Waun 225
Mae ffilm pen-blwydd arbennig, a gynhyrchwyd gan Follow Films, wedi’i chomisiynu i nodi hanes Traphont Ddŵr y Waun a’r cysylltiadau personol sydd gan bobl a chymunedau lleol â’r tirnod rhyfeddol hwn.
Dangoswyd y ffilm am y tro cyntaf yn y noson ddathlu yng Nghastell y Waun, gan gynnig gwaddol parhaol i’r pen-blwydd yn 225 oed a chyfle i rannu stori’r draphont ddŵr gyda chynulleidfaoedd ymhell y tu hwnt i’r ardal leol.
Diolch i’n partneriaid a’n cefnogwyr
Hoffai Partneriaeth Traphont Ddŵr y Waun 225 estyn ei diolch diffuant i’r holl sefydliadau, noddwyr, gwirfoddolwyr a grwpiau cymunedol a helpodd i wneud y rhaglen ben-blwydd a’r noson ddathlu yn bosibl.
Diolch yn arbennig i Gyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Glandŵr Cymru – Ymddiriedolaeth Afonydd a Chamlesi, Trafnidiaeth Cymru, Caffi Wylfa, yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Partneriaeth Rheilffordd Gysylltiedig y Tair Sir, Cyngor Tref y Waun, Clwb Canŵio Llangollen, Cyngor Plwyf Weston Rhyn, ac ysgolion cynradd Pentre, y Waun a Weston Rhyn, ynghyd â’r nifer o unigolion a sefydliadau eraill a gyfrannodd gydol y flwyddyn.
Mae eu cefnogaeth ar y cyd wedi helpu i greu teyrnged addas i un o dirnodau hanesyddol pwysicaf yr ardal a dathliad a fydd yn cael ei gofio am flynyddoedd i ddod.

